NAZWA MIEJSCOWOŚCI / obecna /: STOKI

NAZWY DAWNE : Rechtorp (1270 r ), Rethdorp (1337 r.), Rehdorf (do 1945 r.)


HISTORIA  /zarys/

Pierwsza wzmianka z 1270 r. w dokumencie przekazania dóbr między biskupem brandenburskim i margra­fem askańskim. W 1337 r. odnotowano wieś założona na 60 łanach, z których 27 było lennem wasali margra­biego brandenburskiego W 1536 r. i 1608 r.  większa część łanów rycerskich należała do rodziny von Sydow. W regestrach z 1718 r. odnotowano 45 łanów należących do dworu oraz 12 zagrodników (każdy po l łanie), pasterza (2 łany) i młynarza (l łan). W 1785 r majątek kupił von Rheinbaben. Od pocz. XIX w do pocz. XX w następowały wielokrotne zmiany właścicieli i kolejno należał do rodzin von Schutz (1801), von Gagern ( 1828), von Brauchitsch (1840). Hefrath Callmeyer ze Schwedt (1843), von Piper (1850. 1861), von Dobohecker/Dobenecke (1892). Od pocz. XX w majątek w Stokach należy do rodziny von Grumme-Douglas; w 1929 r. - Ferdinand von Grumme-Douglas. W tym czasie do dworu należało 1083 hektarów ziemi a do chłopów - 156 ha.

Liczba mieszkańców: ok. 1928 r. - 374 (w tym 301 osób związanych z majątkiem dworskim); 1937 r. - 311.


INSTYTUCJE KOŚCIELNE I ŚWIECKIE

Kościół - z 1337 r. pochodzi wzmianka o 4 tanach parafialnych; od 1775 r. filia parafii ewangelickiej w

Krzymowie, wówczas też istniał we wsi kościół (ryglowy ?), który został zastąpiony nową świątynią w 1900

r, ; w tym roku wzniesiono kamienno-ceglaną świątynię salową. Obecnie nadal pełni funkcje sakralne -

filialny kościół rzymsko-katolicki.

Kaplica - postawiona przy kościele ok. 1900 r. Niewielkich rozmiarów obiekt drewniany wzniesiony w

konstrukcji szkieletowej. Niespotykana w tym regionie forma kaplicy może wskazywać na jej przeniesienie z

innych terenów (Niemcy Płd.?). Od 1945 r. kaplica nie jest użytkowana.

Karczma- odnotowana w wykazach z 1337 r, wówczas sprzedawano w niej 25 ton piwa rocznie. Karczma

(zajazd) funkcjonowała we wsi do 1945 r . Obecnie nie istnieje.

Szkoła - wzmiankowana w 1868 r., prowadzona przez zakrystiana. Obecnie lokalizacja starej szkoły niezna­na.

DWÓR / PAŁAC

Dwór postawiono prawdopodobnie w pół. XIX w. przez rodzinę von Piper; rozbudowany k. XIX w. przez

rodzinę von Dobenecke (herb tego rodu umieszczono w naczółku nad wejściem).. Jest to parterowa budowla z

wysokim mansardowym dachem, 9-osiową fasadą. Obecnie własność prywatna.


FOLWARK

Wg danych z 1929 r. - 1191 ha, w tym 500 pola i 426 lasy; w inwentarzu było 70 koni, 310 szt bydła (w

tym 126 krów), 600 owiec, 250 szt. trzody chlewnej. Wg rejestrów z 1937 r. - zagroda rybaka (na wyspie

na jez. Ostrów), leśniczówka, folwarki w Idaswalde, Favorit, Stara Cegielnia,

Układ założenia folwarcznego   zespól dworsko-folwarczny posadowiono w płd części wsi. Prostokątny

dziedziniec folwarczny, otoczony kalenicowo stojącymi budynkami, zajął płd. skraj założenia. W zach. pierzei

dziedzińca (przy ulicy) postawiono dwór oraz oficynę dworską Park założono pomiędzy dziedzińcem a

centralnym placem wsi (zabudowanym kościołem z cmentarzem) i boczną drogą prowadzącą na wsch.

Kolonia domów robotników folwarcznych znajdowała się przy krótkiej ulicy poprowadzonej na zach. na

wysokości kościoła.

Zabudowa  gospodarcza pochodzi z k. XIX (obora) i pocz. XX w (stajnia, spichlerz); budynki mur. z cegły

Oficyna z XIX/XX w. w , została nadbudowana w l 30. XX w.

Stan zachowania - układ założenia czytelny ale uległ degradacji w wyniku wyburzenia części (ok 30%)

obiektów w obrębie dziedzińca.


PRZEMYSŁ, TECHNIKA

Wiatrak - wzmiankowany w 1718 r., do młynarza należał l łan gruntu; położony na płn. od wsi; nie istnieje .

Gorzelnia - w folwarku, postawiona w 2 poł. XIX w.; spalona w 1945 r.


ZIELEŃ KOMPONOWANA / CMENTARZE

Park - dworski, założony na przełomie XVIII/XIX w. ; o pow. ok 7 ha na nieregularnym planie wielokąta na płd. od dworu; w płd -wsch. narożniku usytuowano wieżę widokową - ok. 25-metrową budowlę kamienną na rzucie (4 ćw - k. XIX w.), przy płn. ~ zach granicy parku znajduje się działka cmentarna;

drzewostan parkowy to głównie dęby- lipy oraz jesiony, graby i klony; występują też drzewa egzotyczne.

Stan zachowania : czytelne granice, podstawowy układ komunikacyjny, wieża widokowa;

Cmentarze:

• przykościelny - data założenia nieznana; powstał w centrum wsi wokół kościoła; obsadzony swobodnie lipami i kasztanowcami; otoczony ceglanym murem z dwiema bramkami flankowanymi ceglanymi fila­rami zakończonymi ozdobnym daszkiem. Obecnie jest to cmentarz komunalny, nagrobki ewangelickie usunięte; dobrze zachowany mur ogrodzeniowy z bramkami;

• rodowy - właścicieli majątku, założony na. płn. granicy parku, w sąsiedztwie cmentarza przykościelnego;

w centrum postawiono zagłębiony grobowiec, przykryły kopulastym sklepieniem Obecnie grobowiec w ruinie, z nagrobków pozostały fragmenty ogrodzeń, postumenty pod krzyże.

obsadzenia ulic/dróg:

• aleja kasztanowa przy drodze Stoki - Mętno: obecnie znacznie przerzedzona


UKŁAD WSI

A/ historyczny /lokacyjny/ - owalnica rozwinięta na osi WS-NE z  nawsiem o kształcie wrzeciona; z kościołem (XIV w.?) posadowionym w centrum;

B/przekształcenia (do 1945 r.) - założenie parku (XIX w.) spowodowało skrócenie nawsia o partię na płd. od kościoła, która włączona została w obręb parku oraz likwidację płn. odcinka ulicy po wsch. strome nawsia Układ dziedzińca folwarcznego i dworu wskazuje na to, że powstały one przy ulicy obiegającej plac z kościołem od wschodu Nieliczne we wsi zagrody chłopskie były luźno posadowione przy ulicy po zach. stronie nawsia i przy drodze w płn. części wsi, prostopadłej do głównej ulicy. Wg stanu z k. XIX w. wieś miała formę ulicówki, swobodnie zabudowanej zagrodami chłopskimi, zdomino­wanej przez założenie dworskie W ciągu lat 20-30. XX w. pobudowano kilka nowych domów (np, nr 3, 4) po zach. stronie ulicy co spowodowało powstanie stosunkowo zwartej pierzei.

C/ współczesny - średniowieczny układ owalnicy nie czytelny; zachowane nieregularne rozplanowanie wsi wg stanu z k. XIX w.


ROZPLANOWANIE ZABUDOWY W ZAGRODZIE

A/ historyczne - w XIX w. w zabudowie siedlisk chłopskich występowała znaczna różnorodność Wy­stępowały zagrody formy A i C oraz małe - forma D ( przy bocznych ulicach na wsch, wsi);

B/ zmiany (do 1945 r.) - na pocz. XX w. w zagrodach na planie U (forma C) powstaje zabudowa na froncie siedliska budynkiem mieszkalnym (np. w zagrodzie nr 1,4); w 1.20-30. XX w. powstaje kilka du­żych zagród wielobudynkowych na płd. krańcu wsi (na wysokości dziedzińca folwarcznego);

Cl współczesny - zdewalorvzowane. zachowały się pojedyncze przykłady pełnych zagród (np.1,6).


ZABUDOWA WSI

A/ mieszkalna - istniejąca obecnie pochodzi z okresu od k. XIX do 1.20. XX w ; na pocz. XX w. znaczna liczba chałup zastąpiona została nowymi murowanymi domami (np. nr 3, 5, 6, 7, 22);

B/ gospodarcza - chłopska znacznie przebudowana; folwarczna

KRAJOBRAZ

Wieś położona jest na terenie pagórkowatym,, w sąsiedztwie kompleksów leśnych (na płd.) i jez. Ostrów.


STAN ZACHOWANIA – ocena walorów zabytkowych miejscowości

A/ układu wsi - stan z pocz. XX w. (utrwalony na mapach z tego okresu) czytelny w rozplanowaniu zasad­niczych komponentów : zespołu dworsko-parkowego z dziedzińcem folwarcznym, parceli kościelnej oraz zabudowy chłopskiej skupionych w zach. pierzei głównej ulicy

B/ zabudowy - tradycyjna zabudowa chłopska wsi w różnym stanie, nieliczne budynki posiadają walory zabytkowe. Na tym tle wyróżniają się komponenty założenia dworskiego : dwór i oficyna oraz kościół z kaplicą.

Miejscowość z zachowanym krajobrazem kulturowym z nawarstwieniami (zachowany ślad średniowieczne) owalnicy), o lokalnych walorach zabytkowych, zawierającym elementy o walorach ponad lokalnych (zespól dworsko-parkowy, kościół, kaplica).


Strefy ochrony konserwatorskiej :

a/ strefa „A" - ochrony działki kościelnej

b/ strefa ,,B" - ochrony zespołu dworsko-folwarcznego wraz z parkiem

Ochrona alei przy drodze do Mętna